Anıtsal kapılar, mimarlık tarihinde önemli bir yere sahip olup, hem estetik hem de işlevsel özellikleriyle dikkat çeker. Genellikle büyük ve gösterişli bir yapıya sahip olan bu kapılar, anıtsal binaların en çarpıcı unsurlarını oluşturur. Süsleme ögeleri, kemer biçimleri ve kullanılan malzemeler gibi çeşitli mimari detaylar, anıtsal kapıların karakterini belirler ve geçmişten günümüze kültürel bir miras olarak varlıklarını sürdürürler.

Anıtsal kapıların mimari özellikleri şu şekilde sıralanabilir:

• Büyük ve gösterişli yapı. Anıtsal kapılar, anıtsal binalarda cephelerin en süslü kısmını meydana getirir.
• Süsleme ögeleri. Girişin her iki yanında yer alan sütunceler, örgü motifleri ve bitkisel süslemelerle bezenebilir.
• Kemerli giriş açıklığı. Basık kemerli veya sivri kemerli bir giriş açıklığına sahip olabilir.
• Kitabeler. Üst bölümde, tek bir pano içinde kabartma tekniğiyle hazırlanmış kitabeler yer alabilir.
• Malzeme. Anıtsal giriş kapıları, mermer ve düzgün kesme taş gibi kaliteli malzemelerden inşa edilir.
• Simgesel önem. Osmanlı mimarlığında, fonksiyonel özelliklerinin yanı sıra giriş cephesinde simgesel bir öneme sahiptir.

Ayrıca, Orta Çağ Avrupa mimarlığında Gotik katedrallerin üç yüzlü, sivri kemerli ve figürlü kabartmalarla süslenmiş ana kapıları da cümle kapısı niteliğindedir. Anadolu Türk mimarlığında genellikle 12.-14. yüzyıl yapılarında "taçkapı" terimi, Osmanlı yapılarında ise "cümle kapısı" terimi kullanılır.